Μονή Παλιανής

Στη μέση αμφιθεατρικής πλαγιάς, ένα ωραίο μοναστήρι ελέγχει οπτικά την κάρπιμη κοιλάδα. Η Παλιανή θεωρείται από τα παλαιότερα μοναστήρια στην Κρήτη. Λίγα είναι τα διασωσμένα γραπτά στοιχεία για την περιοχή, μα εντός της μονής συναντούμε αρκετά λίθινα κατάλοιπα, που υποδεικνύουν πως η μονή χτίσθηκε πάνω ή κοντά σε αρχαία εγκατάσταση. Ξεχωρίζουν οι κίονες από πράσινο οφιτασβεστίτη της Χασάμπαλης ή ευρέως γνωστός ως Πράσινος Θεσσαλικός Λίθος, τα λατομεία προέλευσης του οποίου κοντά στη Λάρισα έχουν εγκαταλειφθεί. Το μάρμαρο είναι ίδιο με τους κίονες της Αγιάς Σοφιάς στην Κωνσταντινούπολη.
Οι διασωσμένες γραπτές πηγές είναι ελάχιστες, αλλά ισχυρές. Σε πινακίδα Κρητο – Μυκηναϊκής γραφής (ΚΝ 819), που βρέθηκε στην Κνωσό, αναφέρεται: qa-ra (Πάλλα), we-ke-i-ta, si-to κ.λπ., οπότε πιθανότατα στην κοιλάδα αυτή καλλιεργούνταν σιτάρι στη μινωική εποχή. Επίσης, σε ψήφισμα της πόλεως της Γόρτυνας, το οποίο χρονολογείται στον 5ο αι. π.Χ. η πόλη παραχωρεί δημόσια γη σε ιδιώτες για καλλιέργεια «… τάν έμ Πάλαι (Πάλα) πυτιλιάν …» (Γρατσέας 2013, 17). Κάποιοι ερευνητές συσχετίζουν τη λέξη πυτιλιάν με τη λέξη pu-te-ri-ja, η οποία εμφανίζεται σε πινακίδες της γραμμικής Β από την Κνωσό. Η λέξη pu-te-ri-ja ίσως αναφέρεται σε φυτείες αμπέλων ή οπωροφόρων δέντρων (Μανδαλάκη 2004, 178).